Bu Lông Bắt Bửng Lỏng Lại Sau Vài Nghìn Km — Siết Lại Hay Phải Thay?
Siết chặt rồi mà chạy một thời gian lại lỏng, siết lần nữa vẫn lỏng tiếp. Có ba nguyên nhân khác hẳn nhau nằm sau cùng một hiện tượng đó, và chỉ một trong ba xử được bằng cách siết lại.
Bu lông bắt bửng cứ lỏng lại thì siết lại hay phải thay?
Trả lời nhanh: Lỏng lần đầu thì siết lại và đánh dấu vị trí. Lỏng lần thứ hai ở đúng con đó thì đừng siết nữa — siết lại chỉ đúng khi nguyên nhân là lực siết ban đầu thiếu. Hai nguyên nhân còn lại, tấm bị dập lún và bu lông đã dão, siết lại làm hỏng nhanh hơn.
Ba thứ khác nhau cùng ra một hiện tượng
Người dùng chỉ thấy một triệu chứng: đai ốc quay được bằng tay, hoặc lắc bửng thấy có độ rơ, hoặc nghe tiếng lộc cộc chỗ bản lề mỗi khi qua ổ gà. Nhưng phía sau nó là ba cơ chế hoàn toàn khác:
Một — lực siết ban đầu thiếu. Mối ghép bu lông giữ được là nhờ bu lông bị kéo giãn ra một chút và luôn kéo hai tấm ép vào nhau. Nếu lúc lắp chỉ siết tới mức "thấy chặt tay" thì lực kẹp đó mỏng, và rung động đường trường đủ để các mặt tiếp xúc trượt nhẹ rồi đai ốc tự nới. Đây là ca duy nhất siết lại giải quyết được.
Hai — tấm hoặc lớp kê bị dập lún. Siết đúng lực nhưng dưới mặt bích là sơn dày, là lớp đệm mềm, hoặc là tấm mỏng bị mặt bích ăn lõm xuống. Vật liệu đó lún dần theo thời gian, khoảng cách hai tấm co lại, và bu lông không còn giãn nữa nghĩa là không còn giữ nữa. Siết lại lần này sẽ ép lún tiếp, và lần lỏng sau đến sớm hơn lần trước.
Ba — bu lông đã dão. Đã có lần bị siết quá tay hoặc đã siết đi siết lại nhiều lần, thân bu lông giãn vĩnh viễn và mất tính đàn hồi. Nó không bao giờ giữ được nữa, siết bao nhiêu cũng lỏng lại, và lần hỏng tiếp theo thường là đứt chứ không phải lỏng.
Nhìn vào đâu để biết mình đang ở ca nào
| Nhìn / sờ / nghe thấy gì | Nghĩa là gì | Làm gì |
|---|---|---|
| Lỏng lần đầu, mặt bích và tấm còn phẳng, không vết lõm | Thiếu lực siết ban đầu | Siết lại, vạch dấu sơn qua đai ốc và tấm |
| Vết lõm hình vành khăn quanh chỗ mặt bích tì | Tấm đang bị dập lún | Thêm vòng đệm bản rộng, không siết mạnh hơn |
| Sơn quanh chân bu lông nứt vòng tròn và bong mảng | Lớp sơn dưới bích đã lún | Cạo sạch sơn tại mặt tì rồi lắp lại |
| Cùng một con lỏng lần thứ hai trở đi | Bu lông đã dão hoặc lỗ đã hỏng | Thay cả bu lông lẫn đai ốc, không siết lại |
| Thân bu lông tháo ra dài hơn con mới cùng loại rõ rệt | Đã giãn vĩnh viễn | Bỏ, thay mới |
| Vạch dấu sơn đã lệch nhau sau một chuyến | Đai ốc đang thực sự tự quay | Vấn đề ở chống nới lỏng, không ở lực siết |
| Vạch dấu còn thẳng hàng nhưng vẫn thấy rơ | Không phải đai ốc nới, mà là lún hoặc mòn lỗ | Xem lại mặt tì và đường kính lỗ |
Vạch dấu sơn là mẹo rẻ nhất trong nghề và giải quyết đúng câu hỏi khó nhất: đai ốc tự quay hay mối ghép lún. Hai thứ này cho cùng cảm giác rơ nhưng cách xử ngược nhau. Vạch một nét sơn liền từ mặt đai ốc kéo qua tấm; lần sau ra soi, nét lệch nghĩa là quay, nét thẳng mà vẫn rơ nghĩa là lún.
🔴 Bác một thói quen: cứ mỗi lần bảo dưỡng lại siết lại toàn bộ bu lông bửng cho chắc. Việc này nghe có lý nhưng đang âm thầm đẩy các mối ghép sang ca ba. Mỗi lần siết lấy đi một phần tuổi thọ của cả bu lông lẫn ren lỗ. Việc đúng khi bảo dưỡng là kiểm — nhìn vạch dấu, lắc thử, soi mặt tì — rồi chỉ động vào con nào thật sự cần.
Vị trí bửng có gì đặc biệt khiến nó lỏng nhiều hơn chỗ khác
Bửng không chịu tải tĩnh mà chịu tải đảo chiều: mỗi lần hạ bửng xuống, cả trọng lượng cánh bửng treo lên các mối ghép theo một hướng; đóng lên thì lực đổi hướng ngược lại. Mối ghép chịu lực đổi chiều luôn lỏng nhanh hơn mối ghép chịu lực một chiều, kể cả khi lực nhỏ hơn.
Cộng thêm hai thứ nữa: bửng là bộ phận va chạm nhiều nhất trên thùng xe, và bửng thường được bắt vào tấm mỏng chứ không phải vào dầm dày. Vì vậy đừng lấy kinh nghiệm siết ở chỗ bắt thùng lên chassis mà áp sang bửng — hai chỗ khác loại. Riêng nhóm liên kết thùng với khung xe xem ở vật tư liên kết thùng lên chassis.
Một ca cần loại trừ trước khi đọc tiếp: nếu mối ghép chưa bao giờ siết chặt được, tức là ngay lần lắp đầu đã thấy nhẹ hẫng, thì đó không phải lỏng mà là tuôn ren — cơ chế và cách xử hoàn toàn khác, xem bu lông bắt bửng bị tuôn ren khi siết.
Chống nới lỏng: cái gì thật sự có tác dụng ở đây
Khi vạch dấu cho thấy đai ốc đang tự quay, việc cần làm là chống quay, chứ không phải siết mạnh hơn:
- •Đai ốc tự hãm — giữ được qua nhiều lần tháo lắp hơn so với vòng đệm vênh, và là lựa chọn quen thuộc cho vị trí rung nhiều.
- •Vòng đệm bản rộng dưới mặt bích — không chống quay, nhưng chống lún, tức là chặn đúng ca hai. Thấy vết lõm vành khăn thì đây là thứ cần thêm.
- •Chốt hãm hoặc keo khoá ren — dùng cho vị trí ít khi tháo. Chỗ tháo lắp thường xuyên thì keo gây phiền hơn lợi.
- •Siết lại theo trình tự đối xứng — với cụm nhiều bu lông trên cùng một bản lề, siết chéo và chia làm hai lượt. Siết tuần tự hết con này sang con kia làm bản lề nghiêng dần, và bu lông cuối cùng luôn là con lỏng sớm nhất.
Chọn đúng chủng loại cho từng vị trí trên bửng, kể cả tán và đệm đi kèm, xem trụ bu lông tán bắt bửng thùng xe. Cần soát cả cụm bản lề chứ không riêng bu lông thì xem bản lề thùng xe tải, còn danh mục chung của nhóm vật tư đóng thùng xem phụ kiện đóng thùng xe tải.
Khi nào phải dừng xe, khi nào chạy nốt chuyến được
Một con lỏng ở vị trí không chịu tải chính thì ghi lại và xử khi về. Nhưng có ba dấu hiệu phải xử ngay, không chạy tiếp: nhiều con cùng một cụm cùng lỏng, cánh bửng lắc thấy rõ bằng tay, hoặc có tiếng lộc cộc mới xuất hiện ở chỗ bản lề. Cả ba đều nói rằng các con còn lại đang gánh thay phần của con đã lỏng — và đó là chuỗi hỏng dây chuyền chứ không phải một sự cố lẻ.
Liên hệ tư vấn
Trường An cung cấp bu lông, đai ốc tự hãm và vòng đệm bản rộng cho vị trí bửng thùng xe tải. Gọi 0878 939 639 kèm quy cách con đang dùng và mô tả hiện tượng (lỏng lần đầu hay lặp lại, có vết lõm ở mặt tì không) để được tư vấn nên siết lại, thêm đệm hay thay cả cụm.
Câu Hỏi Thường Gặp
❓ Bu lông bửng lỏng lại lần thứ hai có siết tiếp được không?
Không nên. Lỏng lặp lại ở cùng một con nghĩa là bu lông đã dão hoặc ren lỗ đã hỏng, siết thêm chỉ đẩy nhanh tới lúc đứt. Thay cả bu lông lẫn đai ốc và kiểm lại mặt tì.
❓ Làm sao biết đai ốc tự quay hay mối ghép bị lún?
Vạch một nét sơn liền từ mặt đai ốc kéo qua tấm. Lần sau soi: nét lệch nhau là đai ốc đang tự quay, cần chống nới lỏng; nét còn thẳng hàng mà vẫn thấy rơ là mối ghép bị lún, cần vòng đệm bản rộng.
❓ Có nên siết lại toàn bộ bu lông bửng mỗi lần bảo dưỡng không?
Không. Mỗi lần siết lấy đi một phần tuổi thọ của bu lông và ren lỗ. Việc đúng khi bảo dưỡng là kiểm tra vạch dấu, lắc thử và soi mặt tì, rồi chỉ động vào con thật sự cần.
Nguyễn Đỗ Tùng
Nội dung kỹ thuật
Cử nhân Cơ khí — Đại học Công nghiệp Hà Nội
Anh Nguyễn Đỗ Tùng — Cử nhân Cơ khí, Đại học Công nghiệp Hà Nội (2010). Hơn 15 năm trong nghề cơ điện tử, phụ trách nội dung kỹ thuật cho Công ty TNHH Cơ Khí Hồng Thuận và các thương hiệu thuộc Hệ sinh thái Trường An.