Bu Lông Không Đầu (Set Screw) Là Gì? Ứng Dụng Định Vị Trục
Bu lông không đầu (headless bolt / set screw) là loại ren suốt, không có phần đầu lồi ra ngoài, siết chìm hoàn toàn vào lỗ ren để định vị puly, bánh răng, vòng bi trên trục. Bài viết giải thích cấu tạo, 4 kiểu mũi theo DIN 913-917 và cách chọn đúng.
Bu Lông Không Đầu Là Gì?
Bu lông không đầu (headless bolt, còn gọi là set screw hoặc grub screw) là loại bu lông ren suốt toàn thân, không có phần đầu lồi ra ngoài bề mặt. Khi siết, toàn bộ thân bu lông chìm vào trong lỗ ren cho tới khi mặt trên bằng phẳng hoặc thấp hơn bề mặt chi tiết — khác hẳn bu lông thường (luôn có đầu lục giác hoặc đầu tròn nhô lên) và cũng khác bu lông đầu chìm (countersunk, đầu vẫn còn một mặt phẳng lộ ra ở miệng lỗ côn). Với bu lông không đầu, sau khi lắp xong gần như không còn gì nhô lên khỏi lỗ để nhìn hay sờ thấy.
- •Lục giác chìm (Allen) — kiểu phổ biến nhất, dùng lục giác chìm lọt lòng
- •Rãnh vít dẹt (slotted) — dùng tuốc-nơ-vít dẹt, thường cho cỡ nhỏ
- •Không có khấc dẫn động — loại này siết một lần rồi hàn điểm hoặc keo cố định vĩnh viễn, không tháo lại
Chức Năng Chính: Vít Định Vị Trên Trục
Khác với bu lông thường dùng để kẹp hai chi tiết lại với nhau, chức năng chính của bu lông không đầu là làm vít định vị (set screw): siết xuyên qua thành của puly, bánh răng, khớp nối, vòng bi, núm vặn... để ép chặt vào trục bên trong, ngăn chi tiết xoay hoặc trượt dọc trục. Vì không có đầu nhô ra, nó phù hợp cho những vị trí:
- •Chi tiết quay tốc độ cao: một cái đầu bu lông nhô ra trên puly hay khớp nối đang quay là nguy cơ vướng, quăng vật, hoặc mất cân bằng động — bu lông không đầu tránh hoàn toàn rủi ro này.
- •Yêu cầu bề mặt phẳng tuyệt đối: nơi cần lắp chi tiết khác trượt qua hoặc áp sát mà không được có vật cản, kể cả một đầu bu lông đã siết chìm kiểu đầu chìm thông thường.
- •Không gian chật, khe hẹp: không đủ chỗ cho đầu bu lông nhưng vẫn cần một điểm siết chặt.
Xem thêm về các loại bu lông phổ biến khác trong bài bu lông là gì, các loại bu lông phổ biến — bu lông không đầu chỉ được nhắc ngắn ở đó, còn bài này đi sâu vào cách chọn mũi và cách dùng thực tế. Một kiểu bu lông đặc biệt khác cũng được mở rộng theo đúng kiểu này là bu lông cấy (stud bolt) — cũng không có đầu lục giác nhưng dùng cho mục đích hoàn toàn khác (ghép mặt bích, nắp máy), không phải để định vị trục.
4 Kiểu Mũi (Point Type) — Yếu Tố Quan Trọng Nhất
Với bu lông không đầu, hình dạng mũi quyết định cách nó bám vào trục, quan trọng hơn cả cỡ ren. Bốn kiểu mũi phổ biến, tương ứng các tiêu chuẩn DIN 913–917:
| Kiểu mũi | Độ bám vào trục | Có làm hỏng bề mặt trục không | Phù hợp tháo lắp nhiều lần |
|---|---|---|---|
| Mũi côn (cone point, DIN 914) | Rất chặt — mũi nhọn cắm sâu vào trục | Có — để lại vết lõm rõ trên trục | Không nên — mỗi lần siết lại tạo vết mới |
| Mũi bằng (flat point, DIN 913) | Vừa phải — chỉ ép bề mặt, không cắm | Không hoặc rất nhẹ | Có — phù hợp khi cần chỉnh vị trí thường xuyên |
| Mũi lõm (cup point, DIN 916) | Tốt — vành mũi bấu vào trục như răng cưa nhỏ | Nhẹ, vết bấu nông | Có — kiểu dùng phổ biến nhất cho việc chung |
| Mũi trụ nhỏ (dog point, DIN 915) | Định vị chính xác — trụ nhỏ cắm khớp vào rãnh/lỗ có sẵn trên trục | Không (nếu trục đã có rãnh khớp sẵn) | Có — tháo lắp lặp lại vẫn về đúng vị trí cũ |
Nguyên tắc chọn nhanh: cần giữ chắc, gần như vĩnh viễn → chọn mũi côn; cần siết rồi vẫn còn chỉnh lại vị trí sau này mà không muốn cào xước trục → chọn mũi bằng hoặc mũi lõm; cần định vị đúng một điểm lặp lại nhiều lần (ví dụ núm chỉnh trên máy đo) → chọn mũi trụ nhỏ khớp với rãnh có sẵn trên trục.
⚠️ Lưu Ý Khi Siết Và Tháo
- •Dùng sai cỡ lục giác (lỏng, không ăn khớp hết chiều sâu khấc)
- •Siết quá lực bằng dụng cụ điện, không kiểm soát mô-men
- •Bu lông đã bị gỉ, kẹt cứng trong lỗ ren
- •Dùng đúng cỡ lục giác/mũi vít khớp hoàn toàn với khấc, không dùng cỡ gần đúng
- •Siết bằng tay hoặc cờ lê lực nhỏ trước, tránh dùng súng bắn vít/máy khoan siết thẳng vào set screw cỡ nhỏ
- •Với vị trí thường xuyên tháo lắp, ưu tiên mũi bằng hoặc mũi lõm thay vì mũi côn để tránh biến dạng trục qua nhiều lần
Vật Liệu Và Kích Thước
Bu lông không đầu có mặt ở hầu hết vật liệu thông dụng — thép hợp kim tôi cứng (cho ứng dụng chịu lực, cấp bền cao), thép mạ kẽm, và inox 304/316 cho môi trường ẩm hoặc cần chống gỉ. Việc chọn cỡ ren và chiều dài phải khớp với đường kính trục và độ dày thành chi tiết cần siết qua — tham khảo thêm nguyên tắc chung trong bài cách chọn bu lông đúng kích thước. Với cấp bền, logic chịu lực của set screw cũng theo cùng hệ cấp bền như các loại bu lông khác — xem cấp bền bu lông 4.6-8.8-10.9-12.9, ý nghĩa và cách chọn.
Toàn bộ danh mục bu lông các loại đang có tại Trường An xem ở trang sản phẩm bu lông.
Liên Hệ Tư Vấn
Trường An cung cấp bu lông không đầu theo quy cách và kiểu mũi (côn, bằng, lõm, trụ nhỏ) theo yêu cầu, vật liệu thép hợp kim hoặc inox. Với cỡ ren, chiều dài hoặc kiểu mũi không có sẵn trong danh mục tiêu chuẩn, có thể gửi bản vẽ để đặt linh kiện theo bản vẽ. Liên hệ 0878 939 639 hoặc trang liên hệ để được tư vấn đúng kiểu mũi cho ứng dụng cụ thể.
Câu Hỏi Thường Gặp
❓ Nên chọn mũi côn, mũi bằng, mũi lõm hay mũi trụ nhỏ cho trục quay?
Nếu chỉ cần giữ cố định gần như vĩnh viễn và không tháo lại, mũi côn bám chắc nhất nhưng để lại vết lõm rõ trên trục. Nếu vị trí cần điều chỉnh lại sau này (ví dụ puly cần căn chỉnh định kỳ), nên chọn mũi bằng hoặc mũi lõm vì ít làm hỏng bề mặt trục hơn. Nếu trục đã có sẵn rãnh hoặc lỗ định vị và cần lắp lại đúng một vị trí nhiều lần, dùng mũi trụ nhỏ (dog point) để khớp vào đúng rãnh đó mỗi lần.
❓ Bu lông không đầu có dễ tháo ra không nếu bị kẹt hoặc toét ren lục giác?
Khó hơn bu lông thường vì không có đầu để cầm cờ lê hay mỏ lết — đường thoát duy nhất là khấc lục giác hoặc rãnh trên mặt trên. Nếu khấc đó bị toét do dùng sai cỡ dụng cụ hoặc siết quá lực, gần như phải khoan phá hoặc dùng dụng cụ tháo ốc chờn chuyên dụng. Vì vậy nên luôn dùng đúng cỡ lục giác khớp hoàn toàn và tránh siết bằng máy có lực không kiểm soát.
❓ Bu lông không đầu theo tiêu chuẩn nào, có khác gì giữa các kiểu mũi?
Các kiểu mũi phổ biến tương ứng nhóm tiêu chuẩn DIN 913 (mũi bằng), DIN 914 (mũi côn), DIN 915 (mũi trụ nhỏ/dog point) và DIN 916 (mũi lõm/cup point). Khác biệt chính giữa các mã này nằm ở hình dạng đầu mũi tiếp xúc với trục, chứ không phải kích thước ren hay chiều dài tổng thể — vẫn chọn cỡ ren và chiều dài theo đường kính trục và độ dày chi tiết cần siết qua như bình thường.
Nguyễn Đỗ Tùng
Nội dung kỹ thuật
Cử nhân Cơ khí — Đại học Công nghiệp Hà Nội
Anh Nguyễn Đỗ Tùng — Cử nhân Cơ khí, Đại học Công nghiệp Hà Nội (2010). Hơn 15 năm trong nghề cơ điện tử, phụ trách nội dung kỹ thuật cho Công ty TNHH Cơ Khí Hồng Thuận và các thương hiệu thuộc Hệ sinh thái Trường An.