Bu Lông JIS Khác ISO: Cỡ Đầu, Cỡ Cờ Lê Theo JIS B 1180
Cùng cỡ ren M10, M12, M14, M22 nhưng bu lông JIS phụ lục có cỡ đầu khác bu lông ISO. Cách tra JIS B 1180, B 1181 và mua thay đúng cho xe Nhật.
Bu lông JIS khác bu lông ISO ở đâu?
Trả lời nhanh: Bu lông JIS và ISO cùng cỡ ren (cùng đường kính, cùng bước ren) vẫn có thể khác nhau ở cỡ đầu lục giác, tức là khác cỡ cờ lê. Lý do: tiêu chuẩn JIS B 1180 có hai phần — phần thân chính theo ISO 4014/4017, và phần phụ lục giữ kích thước kiểu Nhật cũ. Khác biệt rõ nhất rơi vào các cỡ M10, M12, M14 và M22.
Khi thay bu lông trên xe Nhật, phải báo thêm cỡ đầu đang dùng, không chỉ "M10". Cách đọc ký hiệu DIN, ISO, JIS dập trên đầu bu lông nói chung đã có ở hướng dẫn tra cứu ký hiệu DIN, ISO, JIS trên bu lông ốc vít; bài này chỉ đi sâu vào chuyện cỡ đầu.
Vì sao JIS có hai bộ kích thước
Theo bài viết về tiêu chuẩn hóa chi tiết ren ô tô của Hiệp hội Kỹ sư Ô tô Nhật Bản (JSAE), khi Nhật quyết định hài hòa JIS với tiêu chuẩn quốc tế, phần thân chính của JIS được viết lại theo ISO, còn kích thước kiểu Nhật cũ được đưa xuống phụ lục với dự định bãi bỏ sau. Cũng theo JSAE, đợt rà soát năm 2014 cho thấy rất nhiều chi tiết theo kích thước phụ lục vẫn đang lưu hành, nên phụ lục được giữ lại tạm thời, với lưu ý không dùng cho thiết kế mới.
Bản JIS B 1180:2014 hiện hành vẫn có Phụ lục JA (bắt buộc) dành cho "bu lông lục giác không quy định trong ISO 4014 đến ISO 4018, ISO 8676 và ISO 8765" (theo mục lục JIS B 1180:2014 trên cửa hàng tiêu chuẩn NSAI). Tương tự, JIS B 1181:2014 về đai ốc có Phụ lục JA cho đai ốc lục giác không quy định trong ISO 4032 đến ISO 4036, ISO 8673 đến ISO 8675, và Phụ lục JB về cơ tính đai ốc thép cấp 4T đến 10T (theo mục lục JIS B 1181:2014, cùng nguồn).
Bảng đối chiếu cỡ đầu bu lông lục giác JIS B 1180
Cỡ đầu lục giác (s, mm, danh nghĩa) theo bản JIS B 1180-1994 do Global Fastener trích: Bảng 3 thân chính (cấp A, tương ứng ISO 4014), bảng phụ lục 1.2 (bán tinh) và 2.1 (đầu nhỏ).
| Cỡ ren | Thân chính, Bảng 3 (nguồn: JIS B 1180-1994) | Phụ lục 1.2 bán tinh (nguồn: JIS B 1180-1994) | Phụ lục 2.1 đầu nhỏ (nguồn: JIS B 1180-1994) |
|---|---|---|---|
| M8 | 13 | 13 | 12 (nguồn: JIS B 1180-1994) |
| M10 | 16 | 17 | 14 (nguồn: JIS B 1180-1994) |
| M12 | 18 | 19 | 17 (nguồn: JIS B 1180-1994) |
| M14 | 21 | 22 | 19 (nguồn: JIS B 1180-1994) |
| M16 | 24 | 24 | 22 (nguồn: JIS B 1180-1994) |
| M20 | 30 | 30 | 27 (nguồn: JIS B 1180-1994) |
| M22 | 34 | 32 | 30 (nguồn: JIS B 1180-1994) |
| M24 | 36 | 36 | 32 (nguồn: JIS B 1180-1994) |
Ba điều đọc ra từ bảng:
- •Ở M10, M12, M14, M22, cột phụ lục bán tinh lệch cột thân chính đúng một cỡ cờ lê. Các giá trị phụ lục này trùng với cỡ đầu DIN cũ: theo bảng cỡ cờ lê trên trang Wikipedia về ren hệ mét ISO, DIN dùng 17, 19, 22, 32 mm cho M10, M12, M14, M22 trong khi ISO dùng 16, 18, 21, 34 mm.
- •M8, M16, M20, M24 thì thân chính và phụ lục bán tinh trùng nhau (theo bảng trên), nên ít khi gây nhầm.
- •Bu lông đầu nhỏ ở phụ lục 2.1 nhỏ hơn hẳn — ví dụ M10 chỉ 14 mm (theo JIS B 1180-1994 PL 2.1). Đây là loại dễ "trượt cờ lê" nhất nếu cầm nhầm khẩu 16 hoặc 17.
Bảng kích thước đầy đủ của bu lông theo ISO 4014/4017 (chiều cao đầu, chiều dài ren) xem ở tiêu chuẩn ISO 4014 và ISO 4017 cho bu lông lục giác; tra nhanh theo cỡ ren có ở bảng tra bu lông.
Bu lông mặt bích trên xe Nhật: thêm một cỡ nữa
Theo JSAE, bu lông lục giác có mặt bích chiếm phần lớn bu lông ô tô dùng ở Nhật, và cỡ đầu loại này theo dãy riêng, không nhất thiết trùng cỡ đầu của bu lông lục giác thường cùng ren.
Hệ quả thực tế: trên cùng một chiếc xe có thể gặp nhiều cỡ khẩu khác nhau cho cùng một cỡ ren, tùy chi tiết đó theo dãy nào. Đó là lý do khi thay, luôn đo đầu con cũ chứ không suy ra từ cỡ ren.
Đai ốc JIS B 1181 cũng có chuyện tương tự
Đai ốc kiểu 1 cấp A theo JIS B 1181-1993 dùng cỡ 16, 18, 21 mm cho M10, M12, M14 (theo bản trích JIS B 1181-1993 của Global Fastener) — tức là đi theo ISO. Đai ốc kiểu Nhật cũ nằm ở Phụ lục JA của JIS B 1181:2014 như đã nêu ở trên. Vì vậy khi thay đai ốc, cũng phải đo cỡ đầu con đang lắp; một con đai ốc ISO lắp với bu lông phụ lục JIS vẫn vặn được ren, nhưng phải dùng hai cỡ cờ lê khác nhau cho đầu bu lông và đai ốc.
Nhận biết khi thay linh kiện trên xe Isuzu, Hino
Không có bảng công khai nào nói từng vị trí trên xe Isuzu hay Hino dùng bu lông thân chính hay phụ lục JIS, nên cách chắc chắn là kiểm tại chỗ:
| Nhìn / đo thấy gì | Hiểu là gì | Nên mua gì |
|---|---|---|
| Khẩu ISO vừa khít, khẩu DIN cũ bị rơ | Đầu theo thân chính JIS (giống ISO) | Bu lông ISO 4014/4017 cùng cỡ ren, cùng cấp bền |
| Khẩu DIN cũ vừa khít, khẩu ISO không lọt | Đầu theo phụ lục bán tinh JIS (giống DIN) | Bu lông DIN cùng cỡ đầu, hoặc báo rõ cỡ đầu khi đặt |
| Đầu nhỏ hẳn so với cả hai loại trên | Bu lông đầu nhỏ phụ lục JIS hoặc bu lông mặt bích dãy nhỏ | Đặt đúng cỡ đầu đo được; không thay bằng đầu to nếu chỗ lắp chật |
| Có bích liền dưới đầu | Bu lông mặt bích — dãy kích thước riêng | Thay bằng bu lông mặt bích, không thay bằng bu lông lục giác thường cộng long đền |
Kích thước các linh kiện thùng xe thường gặp trên hai dòng xe này đã được gom ở linh kiện thùng xe Isuzu tương thích kích thước và linh kiện thùng xe Hino tương thích kích thước.
Khi mua hoặc thay linh kiện cần làm gì
- Tháo một con mẫu. Đo đường kính ren và bước ren bằng thước cặp và dưỡng ren — cỡ ren giống nhau chưa đủ để kết luận.
- Đo cỡ đầu. Thử khẩu, hoặc đo bằng thước cặp giữa hai mặt phẳng song song của đầu lục giác. Ghi lại số đo.
- Ghi dấu dập trên đầu. Cấp bền và ký hiệu nhà sản xuất giúp đặt đúng cấp bền thay thế.
- Để ý bích liền đầu. Có bích thì đặt bu lông mặt bích.
- Đặt hàng bằng ba thông số: cỡ ren × chiều dài, cấp bền, cỡ đầu. Ví dụ: "M12 × 40, cấp 8.8, đầu 19 mm" thay vì chỉ "M12 × 40" (đầu 19 mm là cỡ bu lông phụ lục theo JIS B 1180, nêu ở bảng trên).
- Thay cả cặp nếu có thể. Bu lông và đai ốc cùng một dãy kích thước giúp dùng chung một bộ khẩu khi bảo dưỡng về sau.
- Không mài đầu hay dùng khẩu "gần đúng". Khẩu rơ làm tròn góc lục giác, lần tháo sau sẽ khó hơn nhiều.
Liên hệ tư vấn
Trường An cung cấp bu lông lục giác theo cả kích thước ISO và DIN. Gọi 0878 939 639 kèm cỡ ren, chiều dài, cấp bền và cỡ đầu đo được trên con mẫu để được tra đúng loại thay thế.
Nguồn tham khảo
- •Hiệp hội Kỹ sư Ô tô Nhật Bản (JSAE), Industry Standards — Standardization of Threaded Fastener for Automobiles: https://jsae.or.jp/files_publish/page/1223/28_Industry_Standards.pdf
- •Global Fastener, JIS B 1180-1994 Hexagon Head Bolts, Product Grade A (Table 3): https://www.globalfastener.com/standards/detail_299.html
- •Global Fastener, JIS B 1180-1994 Annex Attached Table 1.2, Hexagon Head Bolts, Semifinished: https://www.globalfastener.com/standards/detail.php?sid=MzAy
- •Global Fastener, JIS B 1180-1994 Annex Attached Table 2.1, Small Hexagon Head Bolts: https://www.globalfastener.com/standards/detail.php?sid=MzA0
- •Global Fastener, JIS B 1181-1993 Type 1 Grade A Hexagon Nuts: https://www.globalfastener.com/standards/detail.php?sid=Mjcw
- •NSAI Standards Store, JIS B 1180:2014 Hexagon head bolts and hexagon head screws: https://shop.standards.ie/en-ie/standards/jis-b-1180-2014-625344_saig_jsa_jsa_1435936
- •NSAI Standards Store, JIS B 1181:2014 Hexagon nuts and hexagon thin nuts: https://shop.standards.ie/en-ie/standards/jis-b-1181-2014-625343_saig_jsa_jsa_1435934
- •Wikipedia, ISO metric screw thread (bảng cỡ cờ lê ISO và DIN): https://en.wikipedia.org/wiki/ISO_metric_screw_thread
Cùng chủ đề: Thay bu lông xe Trung Quốc: đối chiếu GB sang ISO; Bu lông, đai ốc bánh xe tải hệ ISO và JIS khác nhau.
Câu Hỏi Thường Gặp
❓ Bu lông M10 JIS dùng cờ lê số mấy?
Tùy bu lông theo phần nào của JIS B 1180. Theo bản 1994, bu lông thân chính (giống ISO 4014) có đầu 16 mm, bu lông bán tinh ở phụ lục có đầu 17 mm, bu lông đầu nhỏ ở phụ lục có đầu 14 mm. Cách chắc chắn là đo đầu con đang lắp.
❓ JIS B 1180 hiện hành còn kích thước kiểu Nhật cũ không?
Còn. Bản JIS B 1180:2014 vẫn có Phụ lục JA cho bu lông lục giác không quy định trong ISO 4014 đến ISO 4018. Theo JSAE, phụ lục được giữ tạm vì nhiều chi tiết vẫn lưu hành, nhưng không khuyến nghị dùng cho thiết kế mới.
❓ Thay bu lông xe Nhật bằng bu lông ISO cùng cỡ ren có được không?
Được nếu cùng bước ren và cấp bền, nhưng đầu có thể khác cỡ cờ lê ở M10, M12, M14, M22. Nếu chỗ lắp chật hoặc là bu lông mặt bích thì nên đặt đúng cỡ đầu và đúng kiểu đầu như con cũ.
Nguyễn Đỗ Tùng
Nội dung kỹ thuật
Cử nhân Cơ khí — Đại học Công nghiệp Hà Nội
Anh Nguyễn Đỗ Tùng — Cử nhân Cơ khí, Đại học Công nghiệp Hà Nội (2010). Hơn 15 năm trong nghề cơ điện tử, phụ trách nội dung kỹ thuật cho Công ty TNHH Cơ Khí Hồng Thuận và các thương hiệu thuộc Hệ sinh thái Trường An.